به گزارش خبرگزاری حوزه، منطقه خلیج فارس به دلیل موقعیت ژئوپلیتیکی، منابع عظیم انرژی و اهمیت آن برای تجارت جهانی، همواره مورد توجه قدرتهای بزرگ بوده است. پس از پایان جنگ سرد و بهویژه بعد از جنگ خلیج فارس در سال ۱۹۹۱ (۱۳۶۹)، ایالات متحده آمریکا حضور نظامی خود را در این منطقه بهطور قابل توجهی گسترش داد. این حضور عمدتاً از طریق انعقاد پیمانهای دفاعی با کشورهای عربی حاشیه جنوبی خلیج فارس و ایجاد پایگاههای نظامی در خاک آنها صورت گرفت. چنین ترتیباتی به آمریکا امکان داده است تا ضمن حمایت از متحدان منطقهای خود، در مدیریت بحرانها و تحولات امنیتی منطقه غرب آسیا نقش در این نوشتار، ابعاد حضور نظامی آمریکا و پایگاههای آن در کشورهای بحرین، عمان، عربستان سعودی، کویت، قطر و امارات متحده عربی بررسی شده است.
بحرین
بحرین به دلیل جمعیت کم و امکانات نظامی محدود، سیستم دفاعی نیرومندی ندارد، مضاف بر اینکه خدمت سربازی نیز در این کشور داوطلبانه است؛ لذا با انعقاد همکاری دفاعی در ۲۸ اکتبر ۱۹۹۱ (۶ آبان ۱۳۷۰) زمینه استقرار مجدد ناوگان پنجم ایالات متحده آمریکا در ژوئن ۱۹۹۵ (خرداد ۱۳۷۴) در بحرین فراهم شد.
بنادر بحرین همیشه محل رفتوآمد کشتیهای جنگی آمریکا، انگلستان و فرانسه در سالهای اخیر بوده است. علاوه بر این، آمریکا در این کشور دارای یک پایگاه مهم دریایی به نام «الجفیر» است که انگلستان آن را در ۱۹۳۵ (۱۳۱۴) احداث کرد و پس از تخلیه در اختیار آمریکاییها گذاشتند. پایگاه الجفیر مرکز اطلاعات نظامی عمدهترین و مهمترین مرکز نیروی دریایی آمریکاست و مهمترین مرکز نیروی دریایی آمریکا میان فیلیپین و دریای مدیترانه و همچنین مرکز فرماندهی خاورمیانه محسوب میشود. پایگاه مذکور بعداز پایگاه دیهگوگارسیا در اقیانوس هند، بزرگترین پایگاه دریایی آمریکا در منطقه محسوب میشود. این پایگاه تا سال ۱۹۷۱ (۱۳۵۰) در اختیار انگلستان قرار داشت و در دسامبر ۱۹۷۱ (آذر ۱۳۵۰) یعنی پس از استقلال بحرین به دنبال موافقتنامهای بین سفارت آمریکا و رژیم بحرین، این پایگاه همراه با امتیاز استفاده از کلیه تسهیلات بندر الجفیر، فرودگاه و اسکله بندر سلمان و دیگر تسهیلات بندری در مقابل ۲۵ میلیون لیره استرلینگ به آمریکا واگذار شد. البته گفته میشود که نیروهای آمریکایی حتی قبل از خروج انگلستان از بحرین، از این پایگاه استفاده میکردند.
از سال ۱۹۸۵ (۱۳۶۴) به بعد، تحرکات آمریکا به تدریج در این پایگاه افزایش یافت، بهطوریکه در سال ۱۹۸۷ (۱۳۶۶) آمریکا مبادرت به استقرار انواع وسایل و تجهیزات نظامی در بحرین کرد و به تعداد ناوهای جنگی و کارکنان نظامی خود در این کشور اضافه نمود و این پایگاه نظامی را توسعه داد و به ۲۸ و به عقیده بعضی تحلیلگران نظامی به ۶۰ هکتار رساند. با توجه به مساحت محدود بحرین، وسعت پایگاههای آمریکا در این کشور حدود یکسوم خاک بحرین را دربر میگیرد. همچنین پایگاه دریایی آمریکا و دو مرکز نظامی دیگر به نامهای «المحرق» و «الهمله» نیز در بحرین در اختیار دارد. علاوه بر این، آمریکا امکانات مختلفی در بندر سلمان و فرودگاه محرق و پایگاه هوایی شیخ عیسی داراست.
عمان
سرزمین عمان در سال ۱۵۰۸ (۸۸۷) ابتدا به وسیله پرتغالیها اشغال شد و به مرور با کاهش قدرت پرتغالیها و در مقابل افزایش قدرت نظامی انگلستان، کشور عمان سرانجام در ۱۸۷۱ (۱۲۵۰) به تحتالحمایگی انگلستان درآمد و به مدت صد سال انگلستان بر آنجا حاکمیت یافت. در طول این مدت انگلستان پایگاههای نظامی چهارگانهای (خصب، سیب، الغنم و از مهمتر مصیره) را احداث کرد. عمان به دلیل قرار گرفتن در گذرگاه استراتژیک تنگه هرمز دارای موقعیت استراتژیکی و ارتباطی میان آسیا و اروپاست. جزایر موریان، مصیره و شبهجزیره مسندم، بر ارزش راهبردی این کشور افزوده است. عمان امروز از مهمترین متحدان آمریکا در خاورمیانه محسوب میشود. موقعیت استراتژیکی عمان در کنار تنگه هرمز و وجود پایگاههای نظامی آمریکا از یک سو و ارتباطی که این کشور با اسرائیل دارد از سوی دیگر، سبب شده تا اهمیت و موقعیت عمان برای آمریکا دوچندان شود. علاوه بر این، عمان یکی از مهمترین کشورهای منطقه است که تاکنون در سیاستهای آمریکا خللی ایجاد نکرده و بر اساس سیاستهای ایالات متحده در منطقه رفتار کرده است.
عربستان سعودی
حضور آمریکا در عربستان سابقه دیرینهتری دارد و این سابقه به زمان کسب امتیاز استخراج نفت توسط شرکت آمریکایی آرامکو در سال ۱۹۳۳ (۱۳۱۲) برمیگردد و آمریکا به دنبال تأسیس آن و به بهانه حفاظت از تأسیسات کمپانی مزبور، پایگاه نظامی «ظهران» را در منطقه ایجاد کرد.
عربستان به علت نگرانی از مخالفتهای داخلی و خارجی با حضور نظامی آمریکا، معاهده رسمی دفاعی با آمریکا امضا نمیکند؛ هرچند که وارد چندین قرارداد آموزش نظامی و خرید تسلیحاتی با ایالات متحده شده است. در این کشور امکانات نظامی مختلفی متعلق به نیروهای ارتش آمریکا در منطقههای دمام، هفوف، خبر، تبوک، ینبع، پایگاه «ملک عبدالعزیز» در ظهران، پایگاه دریایی «ملک فهد» در جده، پایگاه هوایی «ملک خالد» در ابها، پایگاه نظامی «ریاض» و پایگاه نظامی «طائف» وجود دارد که در مواقع اضطراری میتواند از آن استفاده کند. پایگاه هوایی «الامیر سلطان» در جنوب ریاض مهمترین پایگاه نیروهای نظامی آمریکا در عربستان است. مرکز فرماندهی نیروهای هوایی آمریکا در منطقه خلیج فارس که برخی از عناصر آن به قطر منتقل شدهاند نیز در این مکان استقرار دارند.
کویت
در ابتدا زیربنای سیستم دفاعی و تسلیحاتی کویت، انگلیسی بود، اما با نفوذ کشورهایی، چون ایالات متحده آمریکا و فرانسه و تا حدی روسیه، سیستم نظامی این کشور تجهیزات متنوعی دریافت کرده است. در حال حاضر، منبع اصلی تأمین سلاح کویت، دولت ایالات متحده آمریکا است.
نخستین قرارداد نظامی آمریکا با این کشور در سپتامبر ۱۹۹۱ (شهریور ۱۳۷۰) منعقد شد. انعقاد پیمان دفاعی ۱۰ ساله با آمریکا در ۱۹۹۱ (۱۳۷۰) و تجدید آن در سال ۲۰۰۱ (۱۳۸۰) برای ۱۰ سال دیگر، افتتاح مقر فرماندهی نیروی ضربت مشترک در دسامبر ۱۹۹۸ (آذر ۱۳۷۷) و هزینه ۱۷۰ میلیون دلاری برای ارتقای دو پایگاه هوایی کویت و استقرار ۹۰۰۰۰ نیروی نظامی آمریکا در این کشور، بخشی از ابعاد وابستگی کویت به آمریکاست. بخشی از مفاد این قرارداد بیانگر استفاده آمریکا از پایگاههای هوایی، دریایی و زمینی این کشور بود و نیروهای نظامی آمریکا آموزش نیروهای نظامی کویت را بر عهده گرفتند. به موجب این قرارداد، آمریکا اقدام به انبار کردن تسلیحات در این کشور کرد. فروش انحصاری اسلحه یکی دیگر از مفاد این قرارداد بود. بر اساس یکی از بندهای قرارداد، دفاع از کشور کویت نیز بر عهده نیروهای نظامی آمریکاست. کویت مدعی است روابط دوجانبه کویت و آمریکا مبتنی بر منافع حیاتی متقابل است. واشنگتن برای کویت تضمینهای امنیتی فراهم میآورد و منبع اصلی تأمین جنگافزارهای نظامی پیشرفته و آموزشهای نظامی برای نیروهای مسلح کویت است. از دیدگاه آمریکا، کویت برای اجرای موفقیتآمیز سیاستهای این کشور در شمال خلیج فارس اهمیت حیاتی دارد. این سیاستها بیشتر در راستای مهار ایران و عراق بوده است. ثبات کویت تضمینکننده این است که ذخایر انبوه نفت آن به بازارهای جهانی به قیمتهای معقول و منطقی خواهد رسید. به علاوه، نیازهای امنیتی کویت بازار سودآوری برای تسلیحات آمریکایی محسوب میشود.
پایگاه نظامی «علیالسالم» و پایگاه هوایی «احمدالجابر» از پایگاههای استقرار نیروهای نظامی آمریکا در کویت به شمار میروند. امروز کویت به آمریکا اجازه داده است تا یکچهارم خاک این کشور را به پایگاههای نظامی تبدیل کند و بیش از پنج هزار سرباز آمریکایی در کویت مستقر شدهاند که یکی از بزرگترین پایگاههای نظامی آمریکا در کشورهای خارجی محسوب میشود.
قطر
حضور نظامی مستقیم و مداوم آمریکا در قطر به دوران اخیر بازمیگردد. به نحوی که این کشور امروز به یکی از پایگاههای ثابت آمریکا در منطقه تبدیل شده است. همانند دیگر کشورهای منطقه، قطر با فرض ناتوانی در دفاع خود در برابر هجوم کشورهای قدرتمند همسایه، با قدرتهای خارجی پیمان نظامی بسته است. انعقاد پیمان دفاعی در ۲۳ ژوئن ۱۹۹۲ (۲ تیر ۱۳۷۱) و ساخت مرکز عملیات هوایی در پایگاه هوایی «العدید» در سال ۲۰۰۳ (۱۳۸۲) و میزبانی فرماندهی مرکزی ایالات متحده آمریکا با حضور ۶۰۰۰ پرسنل نیروی هوایی آمریکا در قطر بخشی از توافقات امنیتی این کشور است.
قطر هماکنون چندین پایگاه نظامی برای پشتیبانی و حمله در اختیار آمریکا قرار داده و پس از حوادث ۱۱ سپتامبر، به مقر اصلی استقرار نیروهای آمریکایی تبدیل شده است. امکانات نظامی آمریکا در این کشور به صورت وجود انبارهای تسلیحات و نیز تجهیزات نظامی برای تشکیل ارتشی در اندازه یک تیپ در اردوگاه نظامی «السیلیه» و فرودگاه بینالمللی الدوحه و منطقهامسعید است؛ اما پایگاه نظامی العدید به خصوص پس از انتقال مقر ستاد فرماندهی مرکزی ارتش آمریکا از فلوریدا به این مکان، به یکی از واحدهای بسیار مهم پایگاههای نظامی آمریکا در منطقه خلیج فارس تبدیل شده است. پایگاه عملیاتی هوایی العدید در ۳۵ کیلومتری جنوب دوحه پایتخت قطر و در ۷۰ کیلومتری مرز مشترک این کشور با عربستان سعودی واقع است که از اکتبر ۲۰۰۱ (آبان ۱۳۸۰) به مهمترین پایگاه هوایی آمریکا در آسیا و خاورمیانه و یکی از بزرگترین پایگاههای خارجی آمریکا تبدیل شده است. بر این اساس، اکنون فرماندهی عملیاتها در خلیج فارس و کشورهای خاورمیانه و حتی آسیا در پایگاه العدید قطر قرار داد. پایگاه العدید یکی از جدیدترین پایگاهها با تأسیسات نظامی پیشرفته است که با باند وسیع خود بزرگترین پایگاه بتونی با گنجایش و قابلیت فرود و نگهداری حدود ۱۲۰ فروند هواپیمای نظامی پیشرفته را دارا است. از پایگاه آمریکایی العدید قطر برای نگهداری تانکها و نفربرهای زرهی و سلاح مورد نیاز یک لشکر استفاده میشود. این پایگاه دارای ارتباطات ماهوارهای و سیستم ارتباطی کنترل از راه دور برای انجام روزانه یک هزار عملیات بمباران هوایی است که در عملیات نظامی علیه عراق نیز نقش مهمی ایفا کرده بود. علاوه بر العدید، پایگاه السیلیه نیز پس از تشکیل پایگاه العدید به یک مرکز ستاد عملیات تبدیل شده است.
امارات متحده عربی
در سال ۱۹۷۶ (۱۳۵۵) قرار شد که نیروهای مسلح هفت امارت در هم ادغام شوند و ارتش فدرال تشکیل دهند، اما به علت رقابت بین شیوخ و نگرانیهای امنیتی آنها از یکدیگر، هر امارت تا حدودی استقلال نظامی خود را حفظ کرده است. پیش از اشغال کویت، امارات در تهیه سلاحهای خویش به انگلستان و فرانسه وابسته بود، ولی از ۱۹۹۱ (۱۳۶۹ ـ ۱۳۷۰) به بعد، آمریکاییها نیز از لحاظ نظامی این کشور را به خود وابسته کردند. از این رو، امارات تا قبل از جنگ خلیج فارس ارتباطات نظامی نزدیکی با آمریکا نداشت، اما بعد از جنگ برای تهدید و ایجاد تعادل با ایران، خواهان ارتباط دفاعی نزدیکی شد. دولت امارات در ۲۵ جولای ۱۹۹۴ (۳ مرداد ۱۳۷۳) نخستین معاهده نظامی را با آمریکا امضا کرد، هرچند که در مورد قلمرو قدرت کارکنان نظامی آمریکا در امارات متحده عربی اختلافنظرهایی وجود داشت. امارات برای کشتیهای آمریکایی به منظور استفاده از بندر جبلعلی مجوز لازم را صادر کرد، همچنین برای هواپیماهای جنگی آمریکا درمورد سوختگیری در پایگاه هوایی «الدهفرا» در حمله به عراق این اجازه را داد که هر زمان لازم باشد از این پایگاه استفاده کنند.
نیروهای آمریکایی در امارات متحده عربی از امکانات نظامی مختلفی در پایگاههای این کشور برخوردارند؛ پایگاه هوایی «الظافره» در ابوظبی، فرودگاه بینالمللی الفجیره، بندر زاید، بندر رشید، جبلعلی در دبی و بندر فجیره از آن جملهاند. در امارات متحده عربی حدود پانصد نظامی آمریکایی حضور دارند و تعدادی از هواپیماهای تجسسی نیز در این کشور مستقر هستند. امارات اکنون کمترین سهم را در حضور نیروهای آمریکایی در خاکش دارد، اما بیشترین هواپیماهای جاسوسی و راداری آمریکا در مقایسه با دیگر کشورهای عضو شورای همکاری به جز قطر را دارد.
منبع: پایگاه اطلاعرسانی مرکز اسناد انقلاب اسلامی
منابع
- زارعی، بهادر (۱۳۹۷). مطالعات منطقهای خلیج فارس، چاپ دوم، تهران: انتشارات دانشگاه تهران، صص ۳۱۷ ـ ۳۳۳.
- حافظنیا، محمدرضا و ربیعی، حسین (۱۳۹۲). مطالعات منطقهای خلیج فارس، چاپ اول، تهران: انتشارات سمت، صص ۱۳۱ ـ ۱۳۷.
نظر شما